ابوالمعالی کلباسی؛ فقیهی که رجال را با دقت علمی و انصاف تاریخی زنده کرد




نویسنده:دکتر فردین احمدی
مدیر مسئول انتشارات بین‌المللی حوزه مشق


۱۲۱۰ خورشیدی، در میانه‌ی روزگاری که دانش دینی بیش از هر زمان نیازمند سامان، دقت و بازخوانی بود، ابوالمعالی کلباسی دیده به جهان گشود؛ فقیه و رجال‌شناسی که در قرن چهاردهم قمری، سهمی مهم در استحکام بنیان‌های علمیِ فقه و حدیث شیعه ایفا کرد. تولد او، آغاز مسیری بود که به پیوندی عمیق میان «فقاهت»، «حدیث» و «رجال» انجامید؛ پیوندی که بدون آن، اجتهاد دقیق و مستند ممکن نیست.

ابوالمعالی کلباسی از آن نسل عالمانی بود که فهمیدند فقه، تنها با نقل اقوال پیش نمی‌رود و حدیث، بدون شناخت راویان، از اعتبار می‌افتد. از همین رو، او رجال‌شناسی را نه دانشی حاشیه‌ای، بلکه ستونِ استنباط فقهی می‌دانست. نگاه او به رجال، نگاهی منصفانه و روشمند بود؛ نه شیفته‌ی تقدیس بی‌دلیل و نه گرفتارِ طرد شتاب‌زده. این توازن علمی، آثار و داوری‌های او را به معیار اعتماد بدل کرد.

زیست‌جهان علمی کلباسی، در بستر حوزه‌ای شکل گرفت که میراثی عظیم از متون و اقوال در اختیار داشت، اما بیش از هر چیز به نظم روشی نیازمند بود. او با دقت در نقل‌ها، تفکیک مراتب وثاقت، و توجه به زمینه‌های تاریخی، نشان داد که رجال‌شناسی، صرفِ فهرست‌نویسی نام‌ها نیست؛ بلکه هنری است برای فهم شبکه‌ی انتقال معرفت دینی. همین فهم عمیق، راه را برای استنباطی مسئولانه‌تر هموار ساخت.

در مقام فقیه، ابوالمعالی کلباسی به احتیاط علمی و انصاف در داوری شناخته می‌شد. او باور داشت که فتوا، تنها پاسخ به پرسش نیست، بلکه تعهدی اخلاقی در قبال ایمان و زندگی مردم است. این باور، سبب می‌شد که در اظهار نظر، شتاب نکند و همواره به پشتوانه‌ی معتبرِ حدیثی و رجالی تکیه زند. چنین رویکردی، فقه را از لغزش‌های رایج مصون می‌داشت.

در رجال‌شناسی، کلباسی نمونه‌ی امانت‌داری تاریخی بود. او میان خطای انسانی و سوءنیت، تفاوت قائل می‌شد و می‌کوشید با پرهیز از افراط و تفریط، تصویری دقیق از راویان ارائه دهد. این انصاف، امروز نیز برای پژوهشگران الهام‌بخش است؛ زیرا نشان می‌دهد داوری تاریخی، بدون اخلاق علمی، به بی‌عدالتی می‌انجامد.

نقش ابوالمعالی کلباسی در تاریخ علم شیعه، نقشی زیربنایی است. بسیاری از مسیرهای مطمئن در استنباط حدیثی و فقهی، از رهگذر نگاه رجالیِ دقیق او می‌گذرد. او با تأکید بر روش، به نسل‌های پس از خود آموخت که اعتبار دانش، در دقت و سندیت آن است؛ درسی که در هر زمان، تازه و ضروری می‌نماید.

از منظر شخصیتی، کلباسی به تواضع علمی و وقار شناخته می‌شد. دانش او، به نمایش بدل نشد و شهرت، هدفش نبود. این خصلت، اعتماد هم‌درسان و شاگردان را برمی‌انگیخت و محیط علمی را به فضایی امن برای گفت‌وگو و نقد سازنده تبدیل می‌کرد. تاریخ علم، چنین سکوت‌های پُراثر را به‌خوبی به یاد می‌سپارد.

بازخوانی میراث ابوالمعالی کلباسی، امروز نیز کارکردی حیاتی دارد. در زمانه‌ای که سرعت تولید متن گاه جای دقت را می‌گیرد، رجوع به روش او یادآور این حقیقت است که دانش دینی، بدون نظم و سند، آسیب‌پذیر است. رجال‌شناسیِ منصفانه، نه مانع پیشرفت، که شرط پایداری آن است.

سالروز تولد ابوالمعالی کلباسی، فرصتی است برای تأمل دوباره در نسبت میان فقه، حدیث و رجال؛ نسبتی که او آن را با صبر، دقت و اخلاق علمی استوار ساخت. او به ما آموخت که راه ماندگاری علم، از مسیر روش می‌گذرد و اعتبار، ثمره‌ی انصاف است.

در گرامی‌داشت زادروز این فقیه و رجال‌شناس شیعه، یاد او را با احترام به دانشِ مستند، داوریِ منصفانه و اخلاقِ علمی زنده می‌داریم؛ یاد مردی که با کلید روش، درهای فهم دقیق‌تر دین را گشود.