حسن سعید تهرانی؛ فقیهی که علم را از کتاب به نهاد فرهنگی بدل کرد



نویسنده:دکتر فردین احمدی
مدیر مسئول انتشارات بین‌المللی حوزه مشق

۱۳۷۴ خورشیدی، یکی از چهره‌های ماندگار علم و فرهنگ دینی ایران چشم از جهان فروبست؛ حسن سعید تهرانی، فقیه، نویسنده و اندیشمندی که نام او با «وقف فرهنگی»، «نهادسازی علمی» و «پاسداری از میراث قرآنی» پیوندی ناگسستنی دارد. درگذشت او، پایان زندگی عالمی بود که به‌خوبی دریافته بود علم، اگر در قالب نهاد تثبیت نشود، در معرض فراموشی و فرسایش قرار می‌گیرد.

حسن سعید تهرانی از جمله عالمانی بود که میان فقاهت، فرهنگ و مسئولیت اجتماعی پیوندی عمیق برقرار کرد. او فقه را دانشی محصور در حجره‌ها نمی‌دانست، بلکه آن را سرمایه‌ای زنده برای سامان‌بخشی به حیات دینی جامعه تلقی می‌کرد. همین نگاه، او را از یک فقیهِ صرف، به یک کنشگر فرهنگیِ آینده‌نگر تبدیل ساخت؛ شخصیتی که علم را نه فقط می‌آموخت و می‌نوشت، بلکه آن را به میراثی ماندگار بدل می‌کرد.

نقطه درخشان کارنامه او، تأسیس کتابخانه و مدرسه چهل‌ستون و نیز گنجینه قرآن است؛ دو نهادی که فراتر از یک مکان فیزیکی، نماد یک اندیشه‌اند: اندیشه‌ای که می‌گوید حفظ دین، بدون حفظ اسناد، نسخه‌ها و منابع اصیل ممکن نیست. سعید تهرانی به‌درستی تشخیص داده بود که قرآن و میراث مکتوب اسلامی، نیازمند پاسداری علمی و سازمان‌یافته است؛ پاسداری‌ای که از دلِ وقف فرهنگی برمی‌آید، نه از تصمیم‌های مقطعی.

کتابخانه چهل‌ستون، حاصل همین درک عمیق از نقش کتاب در تمدن اسلامی بود. این کتابخانه نه‌تنها مأمن پژوهشگران و طلاب، بلکه پناهگاهی برای نسخه‌ها و آثار ارزشمندی شد که اگر گردآوری و صیانت نمی‌شدند، چه‌بسا در گذر زمان از میان می‌رفتند. گنجینه قرآن نیز تبلور عشق او به کلام وحی بود؛ عشقی آگاهانه که با رویکرد علمی و تاریخی همراه شد.

در کنار فعالیت‌های نهادی، حسن سعید تهرانی نویسنده‌ای پرتلاش و محقق بود. آثار او، نشان از ذهنی منظم و دغدغه‌مند دارد؛ ذهنی که هم به سنت وفادار است و هم به ضرورت‌های زمانه آگاه. او از آن دسته فقهایی بود که نوشتن را بخشی از رسالت علمی خود می‌دانست و قلم را ابزار صیانت از دین و فرهنگ تلقی می‌کرد.

ویژگی برجسته شخصیتی سعید تهرانی، دوراندیشی فرهنگی بود. بسیاری از عالمان، اهمیت وقف علمی و فرهنگی را درک می‌کنند، اما معدودی هستند که توان و اراده تبدیل این اندیشه به عمل پایدار را دارند. او از این معدودان بود. تأسیس مدرسه و کتابخانه، اقدامی ساده نبود؛ نیازمند مدیریت، صبر، تعامل اجتماعی و نگاه بلندمدت بود. این همان جایی است که علم با تدبیر و اخلاص گره می‌خورد.

در سلوک فردی، حسن سعید تهرانی نماد تواضع و قناعت عالمانه بود. زندگی ساده او، در تضاد با عظمت کاری که انجام داد قرار نداشت؛ بلکه مکمل آن بود. او نشان داد که می‌توان بی‌ادعا زیست و در عین حال، اثری ماندگار در تاریخ فرهنگی کشور بر جای گذاشت. مردم و اهل علم، او را نه‌فقط به‌عنوان فقیه، بلکه به‌عنوان واقفی امین و دلسوز به یاد می‌آورند.

درگذشت او در سال ۱۳۷۴ خورشیدی، فقدان عالمی بود که آینده را بهتر از بسیاری از معاصرانش می‌دید. امروز، هر پژوهشگری که در کتابخانه‌ای امن به نسخه‌ای خطی دست می‌یابد، یا هر علاقه‌مندی که با میراث قرآنی مواجه می‌شود، ناخواسته از ثمره نگاه امثال حسن سعید تهرانی بهره‌مند است. این همان تأثیر خاموش اما عمیق نهادسازی فرهنگی است.

بازخوانی زندگی و آثار او، برای امروز ما نیز پیامی روشن دارد: اگر می‌خواهیم دین و فرهنگ پایدار بماند، باید برای آن زیرساخت بسازیم. شور دینی، بدون حافظه فرهنگی، زودگذر است. سعید تهرانی با عمل خود، این حقیقت را به‌روشنی به ما آموخت.

او رفت، اما کتابخانه‌ها، مدارس و گنجینه‌هایی که بنیان نهاد، همچنان زنده‌اند؛ همچون صدقه جاریه‌ای که نسل‌ها از آن بهره خواهند برد. این، نهایت توفیق عالمی است که علم را با مسئولیت اجتماعی پیوند زد و از دانش، میراث ساخت.

در سالروز درگذشت حسن سعید تهرانی، یاد این فقیه، نویسنده و واقف بزرگ را با احترام به علمِ نهادساز، ایمانِ آینده‌نگر و خدمتِ بی‌وقفه گرامی می‌داریم؛ یاد مردی که نشان داد فرهنگ، با همت عالمانه ماندگار می‌شود.