وقتی حرم، سنگر آزادی شد؛ روایت تحصن تاریخی مشروطه‌خواهان در آستان حضرت عبدالعظیم(ع)




نویسنده:عزت‌الله مظفری؛
معاونت رسانه‌ای بنیاد عدالت و کرامت کشور


در تاریخ معاصر ایران، لحظه‌هایی وجود دارد که سیاست، دین و اراده‌ی مردم در نقطه‌ای مشترک به هم می‌رسند و مسیر تاریخ را تغییر می‌دهند. یکی از این بزنگاه‌های سرنوشت‌ساز، آغاز تحصن یک‌ماهه مشروطه‌خواهان در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در سال ۱۲۸۴ شمسی (۱۶ شوال ۱۳۲۳ قمری) است؛ رخدادی که نه‌تنها یک حرکت اعتراضی، بلکه تولد نوعی کنش سیاسی ـ دینی در تاریخ ایران به شمار می‌آید.

در روزگاری که استبداد قاجاری، با تکیه بر زور، فساد اداری و بی‌قانونی، نفس جامعه را به شماره انداخته بود، مردم ایران بیش از هر زمان دیگری به «عدالت» و «قانون» می‌اندیشیدند. فشارهای اقتصادی، مالیات‌های سنگین، امتیازدهی‌های ناعادلانه به بیگانگان و تحقیر کرامت اجتماعی مردم، زمینه‌ی شکل‌گیری اعتراضات گسترده را فراهم کرده بود. اما آنچه این اعتراض را از شورش‌های مقطعی پیشین متمایز می‌کرد، آگاهی جمعی و مطالبه‌محور بودن آن بود.

تحصن در حرم حضرت عبدالعظیم(ع) تنها یک پناه‌گیری مذهبی نبود؛ این حرکت، انتخابی آگاهانه و هوشمندانه بود. حرم، در ذهن جمعی جامعه‌ی ایرانی، نماد قداست، امنیت و مشروعیت بود. مشروطه‌خواهان با انتخاب این مکان، پیامی روشن به حاکمیت مخابره کردند: خواسته‌های ما نه اغتشاش‌طلبانه است و نه برآمده از بی‌دینی، بلکه ریشه در عدالت‌خواهی دینی و کرامت انسانی دارد.

در این تحصن تاریخی، علما، بازاریان، روشنفکران و اقشار مختلف مردم در کنار یکدیگر قرار گرفتند؛ اتحادی کم‌سابقه که نشان می‌داد مطالبه‌ی «عدالت‌خانه» و «قانون» به یک خواست عمومی بدل شده است. حرم عبدالعظیم(ع) در آن یک ماه، به مدرسه‌ی گفت‌وگو، سیاست‌ورزی مسالمت‌آمیز و همبستگی اجتماعی تبدیل شد. تصمیم‌ها در فضای گفتگو شکل می‌گرفت، بیانیه‌ها نوشته می‌شد و افق آینده ترسیم می‌گردید.

نکته‌ی مهم این تحصن، ماهیت مسالمت‌آمیز و مدنی آن بود. مشروطه‌خواهان به‌جای خشونت، ابزار «تحصن» را برگزیدند؛ ابزاری که هم ریشه در سنت دینی داشت و هم ظرفیت بالای اجتماعی. این انتخاب، مشروعیت اخلاقی حرکت را افزایش داد و حاکمیت را در موضع انفعال قرار داد. در واقع، تحصن عبدالعظیم(ع) نشان داد که قدرت مردم، لزوماً از لوله‌ی تفنگ نمی‌گذرد، بلکه می‌تواند از همبستگی، آگاهی و ایستادگی مدنی زاده شود.

از منظر تاریخی، این تحصن را باید یکی از نقاط عطف انقلاب مشروطه دانست. اگرچه بعدها حوادث پیچیده‌تر و گاه خونین‌تری رخ داد، اما سنگ بنای مطالبه‌گری سازمان‌یافته و قانون‌محور، در همین روزها گذاشته شد. مفاهیمی چون «عدالت»، «قانون»، «مسئولیت حاکمیت» و «حق مردم» از دل همین تجمعات به گفتمان عمومی راه یافت.

حرم حضرت عبدالعظیم(ع) در آن مقطع، تنها یک مکان مذهبی نبود؛ به یک نهاد اجتماعی ـ سیاسی بدل شد. این تجربه تاریخی، نشان‌دهنده‌ی نقش بی‌بدیل اماکن مذهبی در تحولات اجتماعی ایران است؛ نقشی که نه در تقابل با سیاست، بلکه در هدایت اخلاقی و انسانی آن تعریف می‌شود. پیوند دین و عدالت‌خواهی، یکی از ویژگی‌های متمایز تاریخ تحولات ایران است که تحصن عبدالعظیم(ع) نمونه‌ی برجسته‌ی آن به شمار می‌آید.

امروز، بیش از یک قرن پس از آن واقعه، بازخوانی این تحصن صرفاً یک یادآوری تاریخی نیست؛ بلکه درسی برای اکنون و آینده است. در جهانی که گاه عدالت به شعاری مصرفی بدل می‌شود، تجربه‌ی مشروطه‌خواهان یادآور این حقیقت است که عدالت‌خواهی بدون اخلاق، قانون‌گرایی و مشارکت مردم، به سرانجام نمی‌رسد. همچنین نشان می‌دهد که رسانه، آگاهی و روایت درست، چگونه می‌تواند یک حرکت اجتماعی را ماندگار کند.

تحصن یک‌ماهه در حرم حضرت عبدالعظیم(ع)، سندی زنده از بلوغ سیاسی جامعه‌ی ایرانی در آستانه‌ی عصر جدید است؛ حرکتی که از دل ایمان، عقلانیت و شجاعت مدنی برخاست و مسیر تاریخ را تغییر داد. پاسداشت این رویداد، پاسداشت اندیشه‌ی عدالت، کرامت انسانی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است؛ ارزش‌هایی که همچنان ستون‌های اصلی پیشرفت و ثبات هر جامعه‌ای به شمار می‌آیند.

روابط عمومی انتشارات بین المللی حوزه مشق