هوش مصنوعی؛ ستون پنهان امنیت غذایی ایران در دنیای پرتلاطم آینده



نویسنده: دکتر فردین احمدی
کارآفرین حوزه محصولات غذایی، مدرس دانشگاه، مدیرمسئول انتشارات بین‌المللی حوزه مشق و هنرآموز رشته کشاورزی





در جهان امروز که بحران‌های اقلیمی، کمبود آب، بیماری‌های دامی، نوسانات بازار جهانی غذا و فشار رو‌به‌افزون جمعیت، هر روز پیچیده‌تر می‌شوند، یک حقیقت بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است:  کشوری می‌تواند فردای مطمئن‌تری بسازد که امنیت غذایی را نه با روش‌های سنتی، بلکه با علم، هوش مصنوعی و فناوری‌های آینده‌نگرانه مدیریت کند.
در چنین فضایی، حضور هوش مصنوعی در دامپزشکی، دامپروری و شیلات نه یک انتخاب لوکس، بلکه ضرورتی حیاتی برای پدافند غیرعامل، حفظ سرمایه‌های زیستی و توسعه پایدار کشور است.

امروز دیگر نمی‌توان با تکیه بر حدس، تجربه سنتی یا روش‌های قدیمی، زنجیره تولید غذا را مدیریت کرد. هجوم بیماری‌های نوپدید، کاهش منابع طبیعی، هزینه‌های سنگین نهاده‌ها و نیاز به افزایش بهره‌وری، ما را به استفاده از ابزار قدرتمندی فرا می‌خواند که مرزهای دانش را جابه‌جا کرده است: هوش مصنوعی.

در دامپزشکی، هوش مصنوعی توانسته است همان نقشی را ایفا کند که دستگاه MRI برای پزشکی انسانی به ارمغان آورد؛ یعنی تشخیص سریع، دقیق و نجات‌دهنده. الگوریتم‌هایی که می‌توانند تنها با یک عکس یا داده آزمایشگاهی، شیوع احتمالی یک بیماری را قبل از آنکه اپیدمی شود پیش‌بینی کنند؛ سامانه‌هایی که با تحلیل رفتار حیوان، کاهش وزن، نوع تنفس یا حتی صدای咳 آن، در چند ثانیه به دامدار هشدار می‌دهند؛ نرم‌افزارهایی که کیفیت خوراک، میزان استرس و شرایط محیطی را تحلیل می‌کنند و دقیقاً می‌گویند اولین نقطه ضعف در سلامت گله از کجا آغاز می‌شود.

این یعنی پیشگیری هوشمندانه، کاهش هزینه‌ها، حفظ سرمایه‌ها و مهم‌تر از همه، افزایش آرامش روانی دامدار و تولیدکننده.

در دامپروری نیز انقلاب بزرگی در حال رخ دادن است. سیستم‌های هوشمند می‌توانند رفتار دام را در ۲۴ ساعت شبانه‌روز پایش کنند، چرخه تولیدمثل را با دقت چند ثانیه‌ای تشخیص دهند و حتی الگوی تغذیه را بر اساس نیاز واقعی هر دام تنظیم کنند. چنین دقتی در مدیریت، در نهایت به افزایش تولید، کاهش مصرف نهاده، بهبود کیفیت گوشت و شیر و کاهش چشمگیر تلفات منجر می‌شود؛ و این همان چیزی است که امنیت غذایی کشور را از وابستگی نجات می‌دهد.

اما نقش هوش مصنوعی در شیلات نیز کمتر از یک معجزه نیست.
از پیش‌بینی تلفات ماهی‌ها بر اساس کیفیت آب و میزان اکسیژن، تا مدیریت هوشمند استخرها، کاهش بیماری‌های انگلی و قارچی، و کنترل دقیق تغذیه—all این‌ها ابزارهایی هستند که تولید ماهی را مقرون به صرفه، سالم و پایدار می‌کنند.
در کشوری مثل ایران که با محدودیت منابع آب دست‌به‌گریبان است، شیلات هوشمند می‌تواند یکی از سطح‌بهترین راه‌های تولید پروتئین باشد.

اما چرا همه این‌ها مهم است؟
زیرا امنیت غذایی، تنها یک مسئله اقتصادی نیست، ستون استراتژیک پدافند غیرعامل کشور است.
کشورهایی در آینده پایدار می‌مانند که بتوانند غذای مردم خود را در شرایط بحران—چه خشکسالی، چه جنگ، چه تحریم، چه بیماری‌های فراگیر—بدون وابستگی خارجی تأمین کنند.
و هوش مصنوعی، قوی‌ترین سلاح ما برای تحقق این استقلال است.

توسعه پایدار نیز بدون هوش مصنوعی در دامپروری و شیلات، تنها یک شعار زیباست.
فناوری‌های هوشمند به ما کمک می‌کنند تا مصرف آب کاهش یابد، تولید گازهای گلخانه‌ای کم شود، مصرف آنتی‌بیوتیک به حداقل برسد، و زنجیره تولید غذایی هم سالم‌تر و هم سازگارتر با محیط‌زیست اداره شود.

در سال‌های اخیر رویدادهای ملی متعددی شکل گرفته است تا از رهبران پیشرو در امنیت غذایی و توسعه پایدار تقدیر شود؛ این حرکت‌ها ارزشمند است، اما حقیقت این است که نسل آینده رهبران امنیت غذایی کسانی خواهند بود که زبان هوش مصنوعی را بلدند، آن را به خدمت می‌گیرند و با سرعتی فراتر از تغییرات جهان پیش می‌روند.

من به عنوان فردی که سال‌ها در حوزه کشاورزی، تولیدات غذایی، آموزش دانشگاهی و مدیریت فرهنگی فعالیت کرده‌ام، بارها دیده‌ام که بسیاری از مشکلات ما نه به ضعف امکانات، بلکه به فاصله ما با فناوری‌های هوشمند برمی‌گردد.
امروز می‌دانیم که آینده صنعت غذا در ایران—چه دام، چه طیور، چه شیلات—به دست کسانی نوشته خواهد شد که جرئت تجربه کردن، یاد گرفتن و تحول‌آفرینی دارند.

اگر می‌خواهیم کشوری بسازیم که هیچ کودکی در آن نگران غذای فردایش نباشد؛ اگر می‌خواهیم دامدار ایرانی سودآور و آرام باشد؛ اگر می‌خواهیم شیلات ایران به قدرتی منطقه‌ای تبدیل شود؛ و اگر می‌خواهیم در پدافند غیرعامل به جایگاه واقعی خود برسیم، باید بپذیریم که هوش مصنوعی نه یک ابزار، بلکه شریک استراتژیک ماست؛ عقل دوم ما در مدیریت منابع حیاتی.

امروز ایران در آستانه یک تحول بزرگ قرار دارد؛ تحولی که نه با شعار، بلکه با دانش، فناوری و همت جوانان متخصص به ثمر می‌رسد.
و خوشبختانه نسل تازه‌ای از محققان، دامپزشکان، مهندسان کشاورزی، متخصصان دیتا و کارآفرینان در حال شکل دادن به این آینده هستند—نسلی که باید دید، باید باور کرد و باید حمایت نمود.

در پایان باید گفت:
اگر امنیت غذایی را ستون استقلال کشور می‌دانیم،
و اگر آینده‌ای پایدار و مقاوم می‌خواهیم،
راهی جز آشتی عمیق با هوش مصنوعی نداریم.

روابط عمومی انتشارات بین المللی حوزه مشق