وقتی نقاشی جور دیگری حرف می‌زند: گفت و گویی با بیان مرادی


امروز میزبان خانم بیان مرادی، هنرمند گرامی و مدرس نقاشی هستیم؛ هنرمندی که در آثارش می‌توان صدایی تازه و نگاهی متفاوت را دنبال کرد. در این گفت‌وگو قصد داریم با مسیر هنری، دغدغه‌ها و جهان تصویری او بیشتر آشنا شویم و درباره شیوه شکل‌گیری نگاه ویژه‌اش به نقاشی صحبت کنیم.

خانم مرادی، مایلم بپرسم : ۱. چه اتفاق، تجربه یا انگیزه‌ای شما را به دنیای نقاشی کشاند؟ آیا از ابتدا می‌دانستید که نقاشی قرار است به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی شما تبدیل شود؟

علاقه به هنر و نقاشی از دوران کودکی در من وجود داشت. همیشه نوعی کشش نسبت به تصویر، رنگ و امکان خلق‌کردن داشتم، اما شروع جدی‌تر فعالیت هنری‌ام به سال ۱۳۹۵ برمی‌گردد. در آن زمان حدود یک تا دو سال به‌صورت مستمر نقاشی کار کردم، سپس مدتی از این مسیر فاصله گرفتم. بعد از آن، با گذراندن دوره طراحی آکادمیک، دوباره به شکل جدی‌تری به هنر بازگشتم و در سال ۱۴۰۳ موفق به پذیرش در مقطع کارشناسی ارشد نقاشی دانشگاه الزهرای تهران شدم. این مسیر برای من صرفاً ادامه یک علاقه قدیمی نبود، بلکه به‌نوعی بازگشت به بخشی از وجودم محسوب می‌شد که همیشه حضور داشت.

شاید در دوران کودکی نمی‌دانستم نقاشی قرار است تا این اندازه در زندگی‌ام نقش داشته باشد، اما همیشه احساس می‌کردم هنر چیزی فراتر از یک سرگرمی یا فعالیت جانبی است. نقاشی به‌تدریج برایم تبدیل به راهی برای شناخت خودم، مواجهه با احساساتم و فهم بهتر جهان پیرامونم شد. امروز احساس می‌کنم نقاشی بخشی از هویت من است؛ زبانی که از طریق آن می‌توانم چیزهایی را بیان کنم که شاید در قالب کلمات به‌سادگی قابل انتقال نباشند.

در واقع، آنچه مرا به ادامه این مسیر سوق می‌دهد، تنها علاقه به خلق تصویر نیست، بلکه نیاز به بیان و روایت است. نقاشی برای من امکان می‌دهد تجربه‌های شخصی، احساسات درونی و دریافت‌هایم از جامعه و انسان را به شکلی بصری بازآفرینی کنم. به همین دلیل، امروز این مسیر را نه صرفاً یک انتخاب حرفه‌ای، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی و شیوه مواجهه‌ام با جهان می‌دانم.

۲. چرا تکنیک رنگ‌وروغن روی بوم را برای بیان هنری خود انتخاب کرده‌اید؟ این تکنیک چه ظرفیت‌هایی در انتقال احساسات و مفاهیم موردنظرتان در اختیار شما قرار می‌دهد؟

انتخاب رنگ‌وروغن روی بوم برای من از همان ابتدای آشنایی با رنگ‌ها و تجربه نقاشی، انتخابی طبیعی و تا حد زیادی غریزی بود. از همان زمان، ارتباط خاصی با این تکنیک برقرار کردم و احساس کردم ظرفیت‌های آن با نوع نگاه و روحیه هنری من هماهنگی دارد. رنگ‌وروغن به دلیل ویژگی‌های فیزیکی و امکان کار با لایه‌های مختلف، فضایی بسیار آزاد برای تجربه، تغییر و کشف فراهم می‌کند.

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های این تکنیک برای من، امکان ایجاد بافت و لایه‌گذاری است. رنگ‌ها می‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند، با هم ترکیب شوند یا در برخورد با هم کیفیت‌های تازه‌ای ایجاد کنند. این فرایند برایم اهمیت زیادی دارد، زیرا احساس می‌کنم خود رنگ و بافت نیز می‌توانند حامل معنا باشند و صرفاً نقش پرکردن سطح بوم را نداشته باشند. گاهی حتی یک حرکت قلم‌مو یا یک ترکیب رنگی غیرمنتظره می‌تواند در شکل‌گیری فضای عاطفی اثر تأثیر تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

۳. اگر بخواهید جهان هنری خود را در چند جمله توصیف کنید، مهم‌ترین ویژگی یا امضای شخصی شما در نقاشی چیست؟

اگر بخواهم جهان هنری خودم را توصیف کنم، فکر می‌کنم یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن حضور احساساتی مانند اضطراب، نگرانی، ترس و نوعی فضای ناآرام و گاه وهم‌آلود است. این فضاها تا حد زیادی از مواجهه من با زندگی معاصر و وضعیت انسان در جامعه امروز شکل می‌گیرند. به نظرم، ما در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که اضطراب و تنش به بخش جدایی‌ناپذیری از تجربه روزمره انسان تبدیل شده‌اند؛ احساساتی که گاهی آشکارند و گاهی در لایه‌های عمیق‌تر ذهن و ناخودآگاه پنهان می‌شوند.

در آثارم تلاش می‌کنم این وضعیت‌های روانی را از طریق چهره‌ها و پیکره‌های انسانی بازنمایی کنم. انسان برای من یکی از مهم‌ترین عناصر تصویری است، زیرا می‌تواند حامل پیچیدگی‌های عاطفی و روانی باشد. چهره‌ها و بدن‌ها در نقاشی‌هایم لزوماً به دنبال بازنمایی یک فرد مشخص نیستند، بلکه بیشتر بهانه‌ای برای بیان وضعیت‌های انسانی و احساساتی‌اند که در تجربه زیسته ما حضور دارند.

رنگ نیز در شکل‌گیری این جهان اهمیت زیادی دارد. به‌ویژه رنگ‌های گرم، در کنار حرکت قلم‌مو و نوع برخورد با سطح بوم، به ایجاد فضایی پرتنش و احساسی کمک می‌کنند. در کنار این ویژگی‌ها، روایت یکی از عناصر مهم زبان هنری من است.

علاقه دارم از طریق مجموعه‌ها و بازخوانی داستان‌ها، موقعیت‌های انسانی را دوباره مطرح کنم و امکان ارتباط آن‌ها با تجربه‌های امروز را فراهم سازم.

در نهایت، شاید بتوان گفت آنچه برای من اهمیت دارد، خلق تصویری نیست که صرفاً زیبا یا قابل تشخیص باشد، بلکه ساختن فضایی است که مخاطب بتواند در آن با احساسات، خاطرات و تجربه‌های خودش مواجه شود.

۴. زن بودن در جامعه و فرهنگ ایرانی چه تأثیری بر نگاه، تجربه زیسته و محتوای آثار شما گذاشته است؟ آیا این تجربه به‌صورت مستقیم یا نمادین در نقاشی‌هایتان بازتاب پیدا می‌کند؟

زن بودن و تجربه زیسته من به‌عنوان یک زن، یکی از دغدغه‌های مداوم در مسیر هنری‌ام بوده است. این تجربه به‌طور طبیعی بر نوع نگاه من به جهان، روابط انسانی و موقعیت‌های اجتماعی تأثیر گذاشته و بخشی از حساسیت‌های ذهنی و عاطفی‌ام را شکل داده است. به همین دلیل، موضوع زنان و وضعیت آن‌ها در جامعه، همواره برایم اهمیت داشته و در بسیاری از ایده‌ها و روایت‌های هنری‌ام حضور پیدا می‌کند.

آنچه بیش از همه توجه مرا جلب می‌کند، فشارها، قضاوت‌ها و محدودیت‌هایی است که زنان در زندگی روزمره با آن مواجه‌اند. احساس می‌کنم زنان در بسیاری از موقعیت‌ها تحت تأثیر نگاه‌های اجتماعی و قواعدی قرار دارند که گاهی به‌صورت مستقیم و گاهی در لایه‌های پنهان‌تر، انتخاب‌ها و تجربه‌های آن‌ها را محدود می‌کند. این وضعیت می‌تواند نوعی اضطراب، نگرانی و احساس ناامنی ایجاد کند که برای من از نظر هنری بسیار قابل تأمل است.

در کنار این موضوع، زیبایی و پیچیدگی تجربه زنانه نیز برایم اهمیت دارد. علاقه دارم به تجربه‌های زنان نه فقط از منظر آسیب‌ها و محدودیت‌ها، بلکه از نظر احساسات، هویت، حضور اجتماعی و روابط آن‌ها با جهان پیرامونشان نگاه کنم. به نظرم تجربه زن بودن می‌تواند بستری برای پرداختن به مسائل گسترده‌تری درباره انسان، جامعه و مناسبات قدرت باشد.

این دغدغه‌ها در آثارم گاهی به‌صورت مستقیم و از طریق حضور پیکره‌ها و چهره‌های زنانه بازتاب پیدا می‌کنند و گاهی در شکل‌گیری فضای روانی، روایت یا احساس کلی اثر حضور دارند. برای من، پرداختن به زنان در نقاشی صرفاً موضوعی مستقل نیست، بلکه بخشی از مواجهه شخصی‌ام با جهان و تلاش برای بیان تجربه‌هایی است که احساس می‌کنم باید دیده و دوباره روایت شوند.

۵. در انتخاب موضوع آثار خود بیشتر از چه منابعی الهام می‌گیرید؟ تجربه‌های شخصی، ادبیات، تاریخ، مسائل اجتماعی، روان‌شناسی یا تخیل هنری؟

منابع الهام در مسیر هنری‌ام به‌مرور زمان تغییر کرده‌اند. در ابتدای فعالیت نقاشی، طبیعت یکی از موضوعات اصلی آثارم بود و بیشتر به تجربه بصری و مشاهده محیط پیرامونم توجه داشتم. اما به‌تدریج علاقه‌ام به موضوعات روایی، تاریخی، ادبی و اجتماعی بیشتر شد و احساس کردم می‌توانم از طریق این منابع، ارتباط عمیق‌تری میان نقاشی و تجربه انسانی برقرار کنم.

در حال حاضر، روایت برای من اهمیت بسیار زیادی دارد. علاقه دارم داستان‌ها، اسطوره‌ها و روایت‌های تاریخی یا ادبی را از منظر امروز بازخوانی کنم. برایم جذاب است که یک داستان متعلق به گذشته، وقتی در زمانه معاصر دوباره مطرح می‌شود، چگونه می‌تواند معنایی متفاوت پیدا کند و با مسائل امروز انسان ارتباط برقرار کند. در واقع، گذشته برای من صرفاً یک موضوع تاریخی نیست، بلکه بستری برای اندیشیدن به وضعیت اکنون است.

در کنار این منابع، تجربه‌های شخصی و دریافت‌هایم از جامعه نیز نقش مهمی در شکل‌گیری آثار دارند. احساسات، خاطرات، نگرانی‌ها و مواجهه‌های روزمره من با محیط پیرامونم، به‌نوعی در پس‌زمینه بسیاری از ایده‌ها حضور دارند. گاهی یک روایت تاریخی یا ادبی با تجربه‌ای شخصی در ذهنم پیوند می‌خورد و همین ارتباط، زمینه شکل‌گیری یک اثر یا مجموعه را فراهم می‌کند.

تخیل هنری نیز در این فرایند نقش اساسی دارد؛ زیرا برای من نقاشی صرفاً بازنمایی یک داستان یا واقعیت نیست، بلکه امکان تغییر، بازآفرینی و ساختن روایتی تازه را فراهم می‌کند. دوست دارم موضوعات و روایت‌ها در مواجهه با نگاه من، شکل و معنایی متفاوت پیدا کنند و در نهایت به تصویری تبدیل شوند که مخاطب نیز بتواند آن را از زاویه تجربه خودش بخواند.

۶. آیا معتقدید نقاشی باید صرفاً تجربه‌ای زیباشناختی ایجاد کند یا می‌تواند مخاطب را با پرسش‌های عمیق انسانی، اجتماعی و فلسفی مواجه سازد؟

به نظرم نقاشی می‌تواند هم تجربه‌ای زیباشناختی ایجاد کند و هم مخاطب را با پرسش‌های عمیق انسانی، اجتماعی و فلسفی مواجه سازد. این دو الزاماً در تقابل با یکدیگر نیستند، اما در نگاه من، مفهوم و تجربه احساسی اثر اهمیت بیشتری نسبت به زیبایی صرفاً بصری دارند. زیبایی برایم زمانی معنا پیدا می‌کند که بتواند در ارتباط با محتوای اثر قرار بگیرد و آن را تقویت کند.

در یک اثر نقاشی، رنگ، ترکیب‌بندی، فرم، بافت و جزئیات بصری اهمیت زیادی دارند؛ اما احساس می‌کنم این عناصر زمانی به بیشترین ظرفیت خود می‌رسند که در خدمت شکل‌گیری معنا باشند. برای من، زیبایی صرفاً یک هدف مستقل نیست، بلکه می‌تواند راهی برای نزدیک‌شدن به تجربه‌ای عمیق‌تر باشد. گاهی یک تصویر ممکن است در نگاه نخست جذابیت بصری داشته باشد، اما آنچه باعث ماندگاری آن در ذهن مخاطب می‌شود، احساس یا پرسشی است که در او ایجاد می‌کند.

از طرف دیگر، معتقدم هنر نباید لزوماً پاسخی قطعی به پرسش‌ها بدهد. گاهی ارزش یک اثر در این است که مخاطب را با وضعیت یا مسئله‌ای مواجه کند و امکان اندیشیدن درباره آن را فراهم سازد. نقاشی می‌تواند فضایی ایجاد کند که در آن مخاطب با احساسات، تجربه‌های انسانی یا حتی تناقض‌های زندگی روبه‌رو شود.

در آثار خودم نیز بیشتر به این امکان علاقه دارم؛ اینکه تصویر بتواند فراتر از ظاهرش عمل کند و مخاطب را به نوعی تجربه ذهنی و عاطفی دعوت کند. برای من، زمانی که یک اثر بتواند در ذهن مخاطب باقی بماند، او را به فکر فرو ببرد یا باعث شود چیزی از تجربه خودش را در آن بازشناسی کند، به یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های نقاشی دست یافته است.

۷. هنگام آغاز یک تابلو، ابتدا ایده و مفهوم در ذهن شما شکل می‌گیرد یا رنگ، فرم و حرکت قلم‌مو مسیر خلق اثر را تعیین می‌کنند؟ چه میزان از نتیجه نهایی حاصل برنامه‌ریزی و چه میزان حاصل شهود و تجربه لحظه‌ای است؟

معمولاً هنگام آغاز یک تابلو، ایده یا تصور اولیه‌ای در ذهنم وجود دارد. گاهی این ایده به شکل یک تصویر، یک احساس یا حتی یک روایت شکل می‌گیرد و می‌تواند نقطه شروع کار باشد. در بعضی مواقع تمایل دارم از طرح‌های اولیه یا طراحی‌های آماده استفاده کنم، اما در عمل، روند خلق آثارم به‌ندرت کاملاً مطابق برنامه اولیه پیش می‌رود.

وقتی کار روی بوم آغاز می‌شود، رنگ‌ها، حرکت قلم‌مو و اتفاقاتی که در سطح نقاشی شکل می‌گیرند، به‌تدریج در مسیر اثر تأثیر می‌گذارند. گاهی یک ترکیب رنگی یا فرمی که به‌صورت غیرمنتظره ایجاد می‌شود، توجه مرا جلب می‌کند و باعث می‌شود مسیر اولیه را تغییر دهم. در چنین لحظاتی، احساس می‌کنم خود اثر نیز در روند شکل‌گیری‌اش نوعی مشارکت دارد و من تنها اجراکننده یک ایده از پیش تعیین‌شده نیستم.

برای من، خلق نقاشی حاصل تعامل میان برنامه‌ریزی، تصمیم‌های آگاهانه، شهود و تجربه لحظه‌ای است. ایده اولیه اهمیت دارد، اما لزوماً تعیین‌کننده تمام جزئیات و نتیجه نهایی نیست. گاهی در حین کار، احساس یا تجربه‌ای تازه شکل می‌گیرد که به اثر جهت دیگری می‌دهد. این اتفاقات غیرقابل پیش‌بینی یکی از بخش‌های جذاب فرایند نقاشی برای من هستند.

در واقع، نقاشی‌کردن نوعی گفت‌وگو میان ذهن من و بوم است؛ گفت‌وگویی که در آن گاهی من تصمیم می‌گیرم و گاهی به اتفاقات روی بوم پاسخ می‌دهم. فکر می‌کنم همین ترکیب میان آگاهی و رهاشدگی، میان ایده و شهود، باعث می‌شود اثر از یک طرح اولیه فراتر برود و به تجربه‌ای زنده تبدیل شود.

۸. مهم‌ترین چالش‌هایی که به‌عنوان یک نقاش زن ایرانی در مسیر حرفه‌ای خود با آن مواجه شده‌اید چیست؟ به نظر شما فضای هنری ایران تا چه اندازه فرصت دیده‌شدن و رشد برابر را برای زنان هنرمند فراهم کرده است؟

به نظرم فعالیت حرفه‌ای در فضای هنر ایران، به‌ویژه برای زنان هنرمند، با چالش‌ها و محدودیت‌هایی همراه است که نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. این محدودیت‌ها تنها به فرایند خلق اثر یا موضوعاتی که هنرمند می‌تواند به آن‌ها بپردازد، مربوط نمی‌شوند، بلکه شرایط اجتماعی، امکان حضور در شبکه‌های حرفه‌ای، ارتباطات هنری و فرصت‌های نمایش و دیده‌شدن را نیز دربرمی‌گیرند.

یکی از مسائل مهم برای من، تفاوت میان امکان فعالیت هنری و برخورداری از فرصت‌های برابر است. زنان هنرمند بسیاری در ایران حضور دارند که آثار ارزشمندی خلق کرده‌اند و توانسته‌اند جایگاه خود را در فضای هنر تثبیت کنند. این حضور و موفقیت‌ها بسیار مهم‌اند، اما به‌تنهایی به معنای رفع همه محدودیت‌ها یا برقراری برابری کامل نیست.